نوروز در تاجیکستان

نوروز در تاجیکستان جلوه ای خاص دارد . در این کشور از اول  ماه مارت (10 اسفند ماه) جشن های نوروزی آغاز و تا پایان این ماه ادامه می یابد. اوج برنامه های نوروزی روز 21 مارت یا اول فروردین ماه است که تقریباً تمامی اهالی شهر از پگاه (اول صبح)در محلی به نام عیدگاه تجمع کرده و به رقص و پایکوبی دستجمعی می پردازند . علاوه بر این در هر محله و ناحیه نیز برنامه های نوروزی برگزار می شود . جدای از این برنامه های عمومی هر اداره و مرکزی هم برای خود یک برنامه نوروزی مفصل دارد

 

که در آن همه همکاران مشارکت کرده و ساعاتی را فارغ از عناوین سازمانی و... به رقص و پایکوبی می گذرانند . در برنامه نوروزی پژوهشگاه فلسفه ، سیاست شناسی و حقوق آکادمی علوم تاجیکستان که درتاریخ 9/1/1390 برگزار شد  به نمایندگی از دانشجویان ایرانی دعوت شدم و در این برنامه اشتراک کردم تنها چیزی که تصور نمی کردم سرزندگی و شادابی اساتید فلسفه و حقوق به ویزه اساتید پابه سن گذشته بود که شادمانه در این مجلس به رقص و آوازه خوانی مشغول بودند . چیزهایی را که در این شب دیدم حتی توان تصورش را نداشتم . خوشا به حال این مردم سرزنده و صد افسوس که دارایی این مردم بیشتر حافظ و رقاص است و هنوز نتوانسته اند سایر قابلیت های خود را آنچنان گه باید جلوه گر نمایند. در ادامه این مطلب متنی را از سایت بی بی سی فارسی در ارتباط با جشن های نوروز در تاجیکستان باز نشر می نمایم.


بیست سال پیش برای نخستین بار به تاجیکستان آمده بودم تا از کم و کیف جشن نوروز در این جمهوری سابق اتحاد شوروی آگاهی یابم و بررسی کنم که هویت ملی مردم تاجیکستان تا چه حد در نوروز تبلور یافته و در قالب این جشن "هویت شوروی" آنها را به چالش کشیده بود.

امسال که پس از بیست سال، بار دیگر (و برای چندمین بار) در جشن نوروز تاجیکستان شرکت کرده ام به نظر می رسد تاجیکان با نوروز خود نه تنها هویت ملی خود را برای مسکو اثبات کرده اند، بلکه آنرا چون کارت هویت به همه جهان نشان می دهند.

نوروز که از بعد از جنگ جهانی دوم در تاجیکستان همچون برخی از کشورهای دیگر آسیائی در اتحاد شوروی در محافل عمومی بی رنگ شده و در دهه هفتاد میلادی رنگ ممنوعیت را به خود دیده بود، امسال در این کشور بعنوان جشنی برگزار شد که مخاطبش باید از یک طرف تاجیکان اقصی نقاط جهان باشند و از سوی دیگر با اشاره به قطعنامه ای که به موجب آن سازمان ملل نوروز را بعنوان جشنی بین المللی پذیرفت، چون پیامی چند هزارساله این فرهنگ چند هزار ساله تاجیکان را به گوش جهانیان برساند.

امام علی رحمان، رئیس جمهور تاجیکستان که زمانی عضو حزب کمونیست بود در سخنرانیهای خود در آستانه نوروز امسال چندین بار بر شروع سال نو با نوروز تاکید کرد، این در حالیست که تقویم رسمی تاجیکستان هنوز، تقویم میلادی است و تحویل سال نو میلادی همچنان در دوشنبه رسمیت دارد.

امسال برای نخستین بار تاجیکان لحظه تحویل سال نو خورشیدی (ایرانی-افغانستانی) را جشن می گرفتنند، اما نه مانند ایران بر اساس محاسبات نجومی و ستاره شناسی، بلکه در مبنای سال نو میلادی که در ساعت دوازده شب روز بیستم و با شروع بیست و یکم ماه مارس آغاز می شود.

این گذر از "نوروزستیزی" حکام شوروی در طی چند دهه تا "نوروز محوری" یا به قول یکی از روشنفکران تاجیک "نوروز سالاری" امروز دولت و ارگانهای تاجیکستان به سادگی حاصل نشد.

وقتی در سال ۱۹۹۱ سه ماه بعد از نوروز از مردم و روشنفکرها در مورد این جشن و تاریخ آن می پرسیدم، جوانها تقریبا چیزی در مورد آن به جز نامش و رقص و آوازش نمی دانستند، و سن و سال دارها باید به حافظه خود فشار می آوردند تا بتوانند بخشی از سنتهای قدیمی نوروزی را به یاد آورند که در پشت تراکتورها یا دیوار خانه ها یا در سالهای بهتر در محدوده دوستان و همکاران با پختن آش بریده (رشته) یا سمنو (سُمَنَک) جشن می گرفتند.

در زمان شوروی کوشش شده بود جشن نوروز را از دل مردم به مطلبی تاریخی در دائره المعارف ها و کتابهای فولکلور منتقل کنند. حداکثر بهائی که در دهه هفتاد میلادی به نوروز می دادند جشن کشاورزی یا "بابای دهقان" بود که در چهارچوب ایدئولوژی حکومت سوسیالیستی و مبارزه علیه "فئودالیسم" می گنجید.

از جمله روشنفکران و مولفین تاجیک (عضو آن زمان حزب کمونیست) که در سال هفتاد و هشتاد میلادی نیرویش را برای برگرداندن نوروز به عرصه اجتماعی متمرکز کرده بود، میربابا میررحیم بود که ۲۰ سال پیش اطلاعاتی در باره نوروز در اختیار من گذاشت.

میررحیم که بعدا در طول جنگ های خونین داخلی تاجیکستان چند سال در زندان گذراند، در آن زمان کتاب کوچکی در باره نوروز بعنوان جشن نیاکان تاجیکان نوشته بود و پروسه بازسازی و رسمی سازی آن را در دهه هشتاد توضیح داده بود.

بر اساس گفته های او در دهه هفتاد میلادی، نوروز بار دیگر توان آن را یافت که در سیستم بسته شوروی که نوروز را به عنوان جشنی مذهبی از عرصه اجتماعی بیرون رانده بود، خودی نشان دهد.

نوروز تاجیکان اول رنگی زنانه یافت و در هشت مارس در ناحیه غنچی در نزدیکی تپه چهل دختر با عنوان جشن عروسان شکل گرفت، بعد از مزارع اشتراکی که کالخوز و ساوخوز نامیده می شدند به شکل جشن کشاورزی سر برآورد، گاهی توصیه شد به آن نام جشن گل لاله دهند تا برگزار شود، کم کم به مدارس و بین کمسومول (جوانان کمونیست) راه یافت و بالاخره در دهه هشتاد میلادی آرام آرام روشنفکران آن زمان توانستند نوروز را بعنوان جشن ملی تاجیکان در گوش حکومت آن زمان قهار محکم اف و پس از او حکومت رحمان نبی اف فرو کنند.

میررحیم که در زمان شوروی خود عضو انستیتوی فلسفه آکادمی علوم و حزب کمونیست تاجیکستان بود پیش از فروپاشی اتحاد شوروی پنجه به روی تفکری زد که خود نماینده اش بود و نوروز را چون مانیفست تاجیک بودن در برابر "ایدئولوژی جهان وطن سوسیالیستی" مطرح کرد. او سپس به برگزاری این جشن اول در محیطی محدود در شهر فرغان تپه و بعدا در دوشنبه مبادرت کرد.

اگر چه در زمان شوروی نوروز در دل روستائیان تاجیک که می گفتند آن را در پشت تراکتورها یا درچهار دیواری خانه های خود بصورت محدود برگزار می کردند حفظ شده بود، ولی در عرصه عمومی نه تنها حمایتی نداشت بلکه بعضی ها با آن سر ستیز داشتند.

تنها شباهت نوروز آن زمان تاجیکستان با ایران، در سبزکردن بذر گندم (سبزه) و پختن سمنو (سُمَنَک) و برخی آئین ها در برخی نقاط بود اما برگزاری آن بیشتر به "کارناوالی سوسیالیستی" با نمادهایی شرقی می‌ماند که موسیقی و رقص فولکلوریک در مرکز آن قرار داشت. علاوه بر آن حضور "عروس بهار" هم در نوروز وجود داشت که باید سنتی آسیای میانه ای باشد.

با این وجود اگر چه تا آن زمان نوروز در دل روستائیان تاجیک که می گفتند در زمان شوروی آن را در پشت تراکتورها یا درچهار دیواری خانه های خود بصورت محدود برگزار می کردند حفظ شده بود، ولی در عرصه عمومی نه تنها حمایتی نداشت بلکه بعضی ها با آن سر ستیز داشتند. با استقلال تاجیکستان در سال ۱۹۹۱ و بخصوص پس از صلح تاجیکان در ۲۷ ژوئن سال ۱۹۹۷ نوروز بدون هر حجابی در شهر و ده، و در هر کوچه و برزن تاجیکستان ظاهر شد.

امروز بیست سال پس از آن زمان، نوروز نه تنها در قلب یک یک تاجیکان جای بزرگی یافته، بلکه رئیس جمهور کشور آن را چون شیپوری می داند که با دمیدن در آن، صدای تمدن کهن اجداد بقول او آریائی اش به اقصی نقاط جهان و به تمدن های دیگر می رسد و خود و روشنفکران را موظف می کند نه تنها آنرا با شکوه و جلال برگزار کنند، بلکه در پژوهش و انتشار سنن و آئین های آن هر چه بیشتر کوشا و پیشتاز باشند.

پس از پذیرش نوروز بعنوان جشنی جهانی از طرف سازمان یونسکو و برگزاری آن از طرف سازمان ملل متحد، امامعلی رحمان که برای خود و حکومتش در رسیدن به این امر سهمی قابل توجه قائل است، دستور داد که در هر شهر و روستای تاجیکستان "نوروز گاهها" ساخته شود و مراسم نوروز به مدتی طولانی (امسال تا اول آوریل، دوازده فروردین) برگزار شود.

داشتن نوروزگاه (محل برگزاری جشن نوروز) یکی از سنت های آسیای میانه ای است که در کتب تاریخی ذکر شده است. علاوه بر آن با توجه به تاکید رئیس جمهور بر شروع سال نو "آریائی" در روز نوروز، بنظر می رسد تاجیکان به زودی تقویم خورشیدی را نیز حداقل در کنار تقویم میلادی خود بپذیرند.

در مراسم امسال نوروز که در "نوروزگاه" جدید دوشنبه (باشگاه اسب سواری پیشین) که در حال باز سازی و گسترش است، هفده هزار نفر دانش آموز، دانشجو و هنرمند اعم از خواننده، نوازنده و رقاصه شرکت داشتند که حجم عظیمی از رنگ، صوت و حرکت را برای هشت هزار تماشاچی به نمایش گذاشتند.

بسیاری از مشتاقان دیگر شرکت در جشن نوروز هم به خاطر کمبود جا و برخی مشکلات در سازماندهی موفق به ورود به نوروزگاه نشدند. علاوه بر آن نشان جدید نوروزی که به تازگی توسط هنرمندان تاجیک آفریده شده است نه تنها آذین در و دیوار شهر شد بلکه هر شرکت کننده نیز آنرا به شکل مدال سینه دریافت کرد. در کنار همه اینها گسترش و تکامل موسیقی نوروزی در تاجیکستان سالهای اخیر قابل توجه است.

در مدت نزدیک به دو ساعت برنامه روز عید تقریبا هر خواننده یک آهنگ نوروزی اجرا کرد. بیست سال پیش اگر هم چنین آهنگ هایی بصورت پراکنده اجرا می شدند بیشتر به توصیف بهار می پرداختند تا نوروز.

رقص و موسیقی پیر و جوان و زن و مرد هم یکی از سنن جدا نشدنی در این جمهوری کوهستانی است. شاید یکی از نقاط قوت جشن امسال تاجیکان رقص نوروزی رئیس جمهوری تاجیکستان در نوروزگاه در برابر دهها دوربین تلویزیونی بود که با صراحت این سنت دیرین تاجیکان را به نمایش گذاشت.

رقص و موسیقی پیر و جوان و زن و مرد هم یکی از سنن جدا نشدنی در این جمهوری کوهستانی است. شاید یکی از نقاط قوت جشن امسال تاجیکان رقص نوروزی رئیس جمهوری تاجیکستان در نوروزگاه در برابر دهها دوربین تلویزیونی بود که با صراحت این سنت دیرین تاجیکان را به نمایش گذاشت.

با این توصیفات به نظر می رسد که در این سالها، نوروز چون هاله ای ابریشمین بر گرد جامعه تاجیکستان پیچیده است. مردم تاجیک از خرد و بزرگ، پیر و جوان بر سرهر کوی و برزن و در هر اداره و کارخانه نوروز را برگزار و سنن و آداب آنرا در حدی که می دانند، اجرا یا ابداع می کنند.

اگر هم صداهایی ضعیف برای مردود شمردن این جشن در تاجیکستان وجود داشته باشد -که بر اساس شنیده های من هستند کسانی که این جشن را بعنوان جشن آتش پرستی مردود می شمارند- صدای آنها در میان شیپورهای نوروزی تاجیکان، گم شده است.

میربابا میررحیم که امروز بین تهران و دوشنبه در رفت و آمد است، تحول و تغییر در نوروز را در خصوصیت درونی آن می بیند. او می گوید که حتی در زمان شوروی هم از نوروز تا دهه سی میلادی برای تبلیغات استفاده می کردند و افتتاح مدارس، بیمارستان و تئاترها در این روز انجام و از آن به صورت تبلیغاتی استفاده می شد.

امروز نیز به نظر می رسد نوروز در جامعه تاجیکستان، رمز ثبات و برقراری حکومت فعلی تاجیکستان و به همین خاطر در دل مقامات آن کشور هم جای گرفته است.

میررحیم معتقد است این سنت بیشتر قدرت درونی نوروز در بین مردم فارسی زبان را به نمایش می گذارد که با وجود فشارها، در بسیاری از مقاطع تاریخی بر دل حکمرانان نیز حکومت رانده است.