پـرسید  عـزیـزی کـه  اهل  کـجایی                  گـفتم ؛ به ولایت  علـی  کـز همـدانم

نی زان همـدانم کـه نداننـد علی را                  من زان همدانم که علی را همه دانم

برای یک گذران عمر کرده در شهر بزرگ مردان و دانایان،  کسی که سالها در جوار گنبد علویان و امامزاده یحیی زیسته و دوران تحصیلیش را سپری کرده است،اگر در هنگامه حضور در تاجیکستان توفیق  زیارت میرسیدعلی و حضور در ناحیه همدانی حاصل نشود نهایت خسران است. من که تا قبل از حضور در تاجیکستان به جز نامی از میر سید علی نشنیده بودم در اینجا با ابعادی ازشخصیت این همشهری آشنا شدم که برایم شعف انگیز و افتخار آمیز بود و بدیهی است که فرصت زیارت بارگاه ملکوتی او را نباید از دست دهم. فلذا در اولین فرصت به کولاب زیبا رفته و مضجع شریف این ولی بزرگوار الهی و فرزندان مکرمش را در آغوش گرفتم.

از اینکه دایره معلوماتم نسبت به این همشهری کم بود افسوس خورده و درصدد اطلاعات بودم . مطلبی که درادامه می­آید حاصل جستجوی مفصل در اینترنت و کفتگو با چند تن از همدانی شناسان تاجیک به ویژه استاد بزرگوارم جناب آقای پرفسورعبدالواحد شمال­اف رئیس پژوهشگاه فلسفه، سیاست شناسی و حقوق آکادمی علوم تاجیکستان  و آقای دکتر حاتم عصازاده محقق تاجیک و مسئول آثارخانه و متولی آرامگاه میرسیدعلی همدانی است.

میرسیدعلی همدانی یکی از امام­زادگان و مشاهیر ایران و تاجیکستان  است که متاسفانه آنگونه که شایسته و بایسته است شناخته شده نیست.  سیدعلی دوشنبه دوازدهم ماه رجب سال 714 ه . ق (1314 میلادی ) در شهری که بواسطه کثرت عالمان و دانندگان به همدان شهره شده است، پا به عرصه وجود نهاد. پدرش  سید شهاب الدین بن محمد از سادات حسینی، علما، متدینین ومعتمدین همدانی بود. نسب این فرزند که در یکی از خوشنام­ترین خانواده­های علوی همدان زاده شد از سوی پدر  با شانزده واسطه به حضرت امام زین العابدین(ع) و از سوی مادر با هفده واسطه به پیامبر اکرم(ص)می­ر سد.


از طفولیت تحت تربیت و تعلیم پدر و مادر عالم و متدین خود قرار داشت  تا اینکه داییش "سیدعلاءالدین" که از اولیاء ا... روزگار بود بوداو را تحت نظر گرفت و در خردسالی قرآن را به او آموخت. سیدعلی هم که از استعداد سرشاری برخوردار بود در همان طفولیت حافظ قران گردید . دایی فرزانه پس از آن او را به منظور کسب علم و معرفت و سلوک باطنی به "ابوالبرکات تقی الدین اخی علی دوستی" که از علماء و زهاد آن دوران بود سپرد . علاوه بر این میر سیدعلی از محضر اساتید فرهیخته آن روزگار از جمله ؛ شیخ محمود مزدقانی، شیخ تقی الدین علی دوستی سمنانی، شیخ نجم الدین محمد اسفرائینی، شیخ علاء الدّوله سمنانی، قطب الدین یحیی نیشابوری، شیخ الاسلام شرف الدین درگزینی، نظام الدین یحیی غُوری خراسانی و شیخ رکن الدین سعید حبشی. سید علی همدانی بهره مند شد. سیدعلی در 19 سالگی همه علوم روزگار خود را  به خوبی فراگرفته و در تزکیه، تعالی معنوی و سلوک ملکوتی از اساتید بزرگوارش تأثیر پذیرفت. به گونه ای که  جامی در نفحات الانس در مورد او می نویسد:"جامع بوده میان علوم ظاهری و علوم باطنی " .همچنین  میرسیدعلی همدانی در دوره نوجوانی علاوه بر کسب فیض از اساتید برجسته خود بیشتر وقتش را به صورت مخفیانه  در گنبد علویان همدان به  راز و نیاز پرداخت و روح خود را جلا داد.

سیدعلی پس از کسب مدارج علمی از 20 سالگی با هدف آشنایی و درس گیری از اولیاء الهی سایر بلاد و همچنین ترویج دین مبین اسلام از همدان هجرت کرده و بیش ازبیست سال را در سفر گذرانده و ساکن جای خاصی نگردید . او با قدرت و توانی شگرف در  راستای هدفش از کوههای صعب العبور و دشتهای خشک و بی آب و علف نهراسیده آنها رامکرر پشت سر گذاشت و با عنایات الهی بارها از خطر مرگ رهایی یافته و نجات بخش جان دیگران هم می­گردد. در طی این دوره  چندین بار به عربستان سفر کرد و بیش از ده بار توفیق به جای آوردن حج نصیبش گشت. همچنین بارها زیارت  بارگاه هشتمین امام در مشهد مقدس نصیبش شد. سیدعلی در این سفرها به  شهرهای مختلف آسیای میانه، قفقاز، آذربایجان، سریلانکا، تبت، شبه قاره هند و برخی از کشورهای عربی رفته و با علما و اولیاء آشنا شده و به نشر معارف اسلامی مبادرت نمود. ترویج دین مبین اسلام و تبلیغ و انجام وظایف الهی و انسانی هدفی مقدّس بود که سید علی در سفرهایش به بخش عظیمی از بلاد اسلامی  تعقیب می نمود و در ضمن آن  از تربیت شاگردان و تشکیل جلسات وعظ و خطابه، برپا کردن حوزه هایی برای تهذیب نفوس و رویش فضایل اخلاقی و... هم  غفلت نورزیده است .

هرچند که سیدعلی به مناطق مختلفی سفرکرده و علاوه بر استفاده از محضر اساتید و اولیاء آن مناطق اقدام به نشر معارف الهی و دعوت اهالی به اسلام نموده است اما عمده فعالیت او در شبه قاره هند به ویژه کشمیر بوده است. می­دانیم که اسلام در قرن اوّل هجری به شبه قاره هند رسیده است، اما تا سال 776 هجری قمری  که میرسیدعلی به کشمیرآمد، اسلام در این بلاد همه­گیر نشده بود و با تلاش و فعالیت­های وسیع او ، اسلام دین اکثریت مردم این منطقه گردید. میرسیدعلی که در اولین سفربه کشمیر توفیقات چشمگیری داشت برای شکرگذاری این توفیق عزم حج کرد. در سال 781 هجری قمری برای بار دومین بار در رأس 700 تن از یاران، شاگردان و پیروانش که غالبا از سادات، مشاهیر ، عرفا و هنرمندان بوده­اند به کشمیر آمد و دو سال را در این منطقه گذرانده و نفوذ زیادی به دست آورد.

سیدعلی با بهره گیری از تجربیات سفر اول ، با برخورداری از هوش سرشار و همراهان فاضل و وارسته خود به صورت هدف­دار و نظام­مند به پرورش مبلغین بومی اقدام نموده و آنان را به نواحی گوناگون کشمیر اعزام ساخت  تا معارف دینی را نشر داده و مردم را راهنمایی و هدایت نمایند. استاد شهید مرتضی مطهری در کتاب خدمات متقابل اسلام و ایران، می نویسد:

"یکی از کسانی که در کشمیر به اسلام خدمت کرده است میرسیدعلی همدانی بوده، این مرد بزرگ که از مفاخر اسلامی است هزارها شاگرد در کشمیر تربیت کرد که هر کدام برای خود استاد شدند، مقام سیدعلی همدانی هنوز در کشمیر محترم است و مردم آنجا را زیارت می کنند".

در دوران حضور در کشمیر  علاوه بر فعالیت دینی و مذهبی و نشر معارف الهی به ترویج خط و زبان فارسی هم پرداخته و  آنقدر در این زمینه اثرگذار گردید که هنوز فارسی در این منطقه گستره فراوان داشته و نویسندگان و شاعران فارسی­گوی بسیاری  از این ناحیه برخاسته­اند. او علاوه بر هدایت و ارشاد مردم  حکّام و فرمانروایان  را راهنمایی کرده و آنان را توصیه به عدل وداد نموده و بر ضرورت  احداث مسجد و مدرسه و تأسیس کتابخانه، تاکید می کرد.

"در جلد دوم از کتاب ارزشمند روضات الجنان آمده است که میرسیدعلی در کشمیر و در راستای برنامه های ترویجی و تبلیغی خود مشقّات زیادی را تحمل نموده است. در نامه­ای به سلطان غیاث الدین، حاکم یکی از نواحی کشمیر نوشته است:

" این جانب کوشیدم آنچه معروف است انجام دهم؛ ولی اکنون جمعی از جاهلان فتنه­انگیز با بی شرمی به تشنج و نزاع اجتماع کرده­اند، بدیهی است که صدور این عمل از آنان و جرئت چنین کاری بدون تقویت آن از سوی شما میسّر نمی باشد. اگر خاطرت می خواهد که اهل آن دیار به این بنده خدا آن کنند که یزید با جدّم حضرت امام حسین علیه السلام کرده بود، این جفاها را تحمل کرده و چنین زجرهایی را سعادت خود می دانم، قبلاً هم ناگواریهایی را تجربه نموده و از این رهگذر رنج­های زیادی کشیده­ام، ولی مرا عهدی است واثق که اگر جمله زمین آتش بگیرد و از آسمان شمشیر ببارد، آنچه را حق است نپوشم و جهت مصلحت فانی، دین را به دنیا نفروشم".

در کشمیر مخالفان و حاسدان اورا بسیار اذیت نموده و بارها قصد جانش را کردند. قاضی نورالله شوشتری از زبان وی نوشته است: "پس از اینکه از روی حسد مرا زهر دادند، حق تعالی مرا از مرگ حتمی نجات داد، اگر چه اثرش باقی است و سالی یک بار زرداب می رود و سپس خشک می شود".

میرسیدعلی در سومین سفر  از اوائل سال 785 تا اواخر 786 نیز در کشمیر ساکن گردید. و گستره نفوذش را افزون ساخت. در این سفر جمعی از همراهانش در این سرزمین سکونت دائم گزیدند که امروزه غالب سادات آن سامان از بازماندگان و یاران با همّت سید علی همدانی می باشند.

سید علی همدانی در سه دوره حضور با برکت در کشمیرکه مجموعا پنج سال طول کشید با عالمان هندوها و بوداییها مناظره­هایی مداوم و گسترده داشته و بر آنها غلبه یافت و توانست به صورت مستقیم بیش از 37000 نفر را مسلمان نماید. او هندوها و بوداییها را به گونه­ای شیفته اسلام ساخت که معابد را خراب می­کردند و به جای آن مسجد می­ساختند و همراهان سید را فرا می خواندند تا در مسجدهای تازه تأسیس شده اذان بگویند و به افتتاح آن مبادرت ورزند برنامه های عالی، سازنده و رشد دهنده این مبلّغ بزرگوار موجب گردید تا از یک سو صدها هزار نفر از هندوان که در آتش بت پرستی، انحراف و جاهلیت می سوختند و می گداختند خلعت اسلام بپوشند و به فطرت راستین خویش باز گردند و هزاران مسلمان که فقط دین ظاهری را رعایت می­کردند، به حقایق ناب قرآنی نزدیک گردند و اعتقادات خود را عمیق­تر نمایند.

با عنایت به سفرهای مکرری که سیدعلی داشت ، امکان ازدواج برایش  فراهم نشد و یا اینکه از آن پرهیز کرد تا اینکه در یکی از سفرها به خراسان بزرگ به توصیه اکید استادش"شیخ محمد بن ارکانی" تاهل اختیار کرد ودر چهل یکسالگی ( سال ۱۳۷۴ میلادی) اولین فرزندش سید محمد در ولایت ختلان تاجیکستان در شهر کولاب متولد شد و پس از آن صاحب دختری شد که ماه خراسان نام گرفت .

 از سید علی همدانی بیش از 110 جلد کتاب، رساله و مجموعه شعری به یادگار مانده است که به خاطر جامعیت و حکیم بودن سید علی چه از نظر محتوا،  قالب و سبک و چه عرصه­های علمی همچون فلسفه و حکمت، اخلاق، عرفان، تفسیر،  ادبیات و.. بسیار ارزشمند ، جذاب و خواندنی هستند. هم اکنون در شعبه آثار خطی پژوهشگاه خاورشناسی فرهنگستان علوم تاجیکستان و کتابخانه ملی تاجیکستان اکثر آثار او محفوظ است  و برخی از  بزرگان، علاوه بر  اینکه در آثارشان به نظم و نثر از او و جایگاه عظمیش به نیکی یاد کرده­اند، پاره ای از آثارش را هم به زبانهای اُردو، ترکی، پشتو و فرانسوی ترجمه نموده و نشر داده­اند. محقیقین و عالمان تاجیکستان از جمله شادروان ماهر خوجه سلطان زاده، که رساله دکتریش در باره میرسیدعلی همدانی بوده است ، پرفسور شمال اف، دکتر حاتم عصا زاده، دکتر محمد غایب رئیس تلویزیون تاجیکستان، استاد شمس الدین احمد و... کارهای تحقیقی بسیاری کرده اند.استاد شمس الدین احمد در کتاب شاه همدان 146 اثر را منسوب به میرسیدعلی همدانی دانسته و ذخیره الملوک، سیرالظالبین،مناجات ، رساله انسانیه، رساله نفسیه، اسرار قلبیه، چهل اسرار، هفت مجلس، فتوتیه، ده فایده، مستورات، اسرار ولی، احکام قران ، انسان نامه و فراست نامه را از جمله مشهورترین آنها می داند.

متاسفانه آثار میر سیدعلی همدانی آنگونه که باید نشر عمومی نیافته و آنگونه که شاسته و بایسته است معرفی نشده است. هانری کربن معتقد است: "همدانی آغازگر راه نوینی است که در صورت نشر آثارش فلاسفه می توانند چشمداشت بسیاری به آثار همدانی داشته باشد؛ همچنین جدای از آثار علمی بسیاری از محققان و مورخین بر این باورند که  رواج و گسترش بسیاری از هنرها در کشمیراز جمله ثمرات حضور سید علی همدانی و هنرمندان همراهش بوده است.

همدانی درسفرهای بسیاری که نمود در هر کوی و برزن اگرچه کوتاه مدت رحل اقامت افکند اما مرید و شاگردی را تربیت نمود تا حلقه وصل و او با مردم آن دیار باشند شاگردان بسیاری که بسیاری از آنها از دانشوران و نام آوران دوره خود گردیدند. مشهورترین شاگردش  نورالدین جعفر بدخشی است  که از سید علی بهره­های بسیار برده و در مورد فضائل و کمالات استادخود در کتابش  «خلاصة المناقب» مطالب بسیاری آورده است. دیگر شاگرد و مرید سیدعلی "خواجه اسحاق ختلانی" است که  علاوه بر افتخار شاگردی افتخار دامادی همدانی نیز نصیبش شده و در بسیاری از سفرهای همدانی همراه آن بزرگوار بود.علاوه بر این دو بزرگوار از میر سید محمد طالقانی، میر سید حسین سمنانی، شیخ زین العابدین نیشابوری، سید جمال الدین عطایی، سید محمد کاظم معروف به سید قاضی، شیخ رکن الدین شیرازی و برهان الدّین بغدادی.به عنوان شاگردان خاصه  سیدعلی­همدانی یاد شده است .

سیدعلی­همدانی در هفتاد و دو سالگی به قصد حج از کشمیر عزم سفر کرد که حاکم منطقه پاخلی دست نیاز به سویش دراز کرد و از او خواست که چند روزی به موعظه مردم پاخلی بپردازد و او که گویا باید سفر اصلی و پایانی را سر کند پس از چند روز وعظ و خطابه به بیماری سختی مبتلا شده و در شب چهارشنبه ششم ذی حجه سال 786 ه . ق، سفر به سرای آخرت را آغاز کرد. پس از آن پیکر مطهرش را بنا به وصیت به ولایت ختلان تاجیکستان منتقل کرده و در مسجد و مدرسه اش در شهر کولاب دفن کردند. از آن پس همه ساله در ششم ذیحجه، که مقارن با سال روز وفات سیدعلی همدانی است، به یادبود او و برای تجلیل از وی در کشمیر و دیگر نقاط مسلمان نشین شبه قارة هند، مراسم و اجتماعاتی برپا شده و طی آن از فضائل، کرامت های انسانی و حالت های عرفانی و تعلیمات سیّد، سخن می گویند.

به خاطر تعلق خاطر مردم  لقب "شاه همدان" به او در کشمیر داده شد و تا کنون در کشمیر از او با همین نام یاد می­شود. "خانقاه مولا" یا زیارتگاه "شاه همدان" در کنار رود جهلم کشمیر همچنان از دیدنی های عمده آن سرزمین است و مخلصان زیاد سید علی همدانی همه روزه در آن حضور دارند. منزلی که سید علی در کشمیر به عنوان پایگاه عبادی و تبلیغی و وعظ و خطابه برگزیده بود چنان مورد توجه اهالی این سامان قرار گرفت که به مسجدی تبدیل گردید و بنای باشکوه یادبودی در آن ساخته شد.این بنا از اوایل قرن نهم هجری تاکنون یکی از مهم ترین کانونهای فعالیتهای مسلمانان شبه قاره هند بوده و از اماکن مقدّس به شمار می رود و در روز عاشورا وقتی دسته های عزادار حسینی از کنار آن عبور می کنند، پرچمهای خود را به نشانه احترام فرود می آورند؛ زیرا خدمات سیّد در نظر آنان درخور تحسین و تمجید است. تعداد قابل توجهی مسجد و مدرسه در کشمیر، جامو، گلگیت و بلتستان به نام و یاد او احداث و یا نامگذاری گردیده است. کراماتی هم به وی نسبت داده اند سید علی همدانی در کشمیر کتابخانه ای تأسیس نمود و در این مکان بسیاری از منابع علوم و معارف اسلامی را به زبانهای عربی و فارسی فراهم ساخت. این کتابخانه اهمیت شایان توجهی بدست آورد و شخصیتهای علمی و فرمانروایان منطقه از آن بازدید بعمل می آوردند. در سری نگر (مرکز کشمیر)، مدرسه ای به نام وی بنا شده که امروزه پابرجاست و دو بیت ذیل در کتیبة محراب آن نوشته شده که مصراع آخر آن تاریخ رحلت میرسیدعلی همدانی است:

حضرت شاه همدان کریم         آیت رحمت زکلام قـدیم

گفت دم آخر و تاریخ شد        بسـم الله الرحمن الرحـیم

 

در منطقه ختلان و به ویژه شهر کولاب تاجیکستان چنان اعتقادی به میرسیدعلی وجود دارد که ذکر متداول مردم اهل سنت این منطقه یاعلی بوده و نام علی  بیشترین فراوانی را دارد.

علامه اقبال لاهوری، شاعر پارسی گوی شبه قاره، در جاویدنامه خود قطعه ای دارد زیر عنوان "زیارت امیر کبیر حضرت سید علی همدانی و ملا طاهر غنی کشمیری" که در آن نام سید علی همدانی را به عنوان کسی که از کشمیر هند "ایرانی صغیر" ساخت، جاودانه کرده است:

سید السادات، سالار عجم
دست او معمار تقدیر امم
تا غزالی درس ﷲ هو گرفت
ذکر و فکر از دودمان او گرفت
مرشد آن کشور مینو نظیر
میر و درویش و سلاطین را مشیر
خطه را آن شاہ دریا آستین
داد علم و صنعت و تهذیب و دین
آفرید آن مرد، ایران صغیر
با ھنر های غریب و دلپذیر
یک نگاہ او گشاید صد گرہ
خیز و تیرش را به دل راهی بدہ

معروف ترین اثر میر سید علی همدانی در تاجیکستان بیت های زیر است که روی اسکناس ده سامانی این کشور آمده است:

هر که ما را یاد کرد ایزد مر او را یار باد
هر که ما را خوار کرد از عمر برخوردار باد
هر که اند راه ما خاری فکند از دشمنی
هر گلی از باغ وصلش بشکفد بی خار باد
در دو عالم نیست ما را با کسی گرد و غبار
هر که ما را رنجه دارد، راحتش بسیار باد