سلمان فارسی

روزهای جمعه هر هفته درانستیتوت فلسفه، سیاست شناسی و حقوق  آکادمی علوم جمهوری تاجیکستان محفلی علمی به نام جهان اندیشه با مشارکت دانشجویان و اساتید ایرانی و تاجیک و بعضاً سایر ملیت ها برگزار می گردد. موضوع محفل علمی هفته جاری شخصیت سلمان فارسی ومباحث پیرامونی او بود. متن حاضر بر اساس مطالعات اجمالی که برای حضور در این محفل علمی داشته ام تهیه شده است که امیدوارم برای مطالعه کنندگان قابل استفاده باشد.


 سلمان فارسی صحابه مشهور پیامبراسلام(ص) و ازشخصیت های بسیار بزرگ اسلام دهقانزاده ای ایرانی است. در مورد تاریخ ولادت و محل ولادت او معلومات دقیقی وجود ندارد. تقریباً همه محققین نام اصلی و ایرانیش را روزبه گفته اند هرچند برخی هم نام او را ماه ویه یا بهبود دانسته اند. از شهرهای گوناگونی چون: کازرون ، جی اصفهان و دشت ارژن فارس به عنوان زادگاهش یاد شده‌است. پدرش فرخ پور مهیار «بدخشان کاهن‏» (روحانى زرتشتى) بود و کارش هیزم نهادن بر شعله آتش آتشکده زرتشتیان . روزبه در کودکی مادر خود را از دست داده و تحت سرپرستی عمه‏اش در آمد. روزبه هرچند زرتشتى زاده بود اما به آئین زرتشت ایمان نداشته و گویا در اوان جوانی آئین مانی را بر آئین زرتشتی ترجیح داده است .

در ارتباط با زندگی، شخصیت، اندیشه،  نقش سلمان فارسی در شکل گیری اسلام و تصرف ایران بزرگ توسط سپاه اسلام، گمانه های بسیاری وجود دارد. اما آنچه مشهور است این است که: سلمان فارسی از همان دوران نوجوانی، به جست‌وجوی حقیقت برآمد، بعد از آنکه دریافت قرار است او رابه خاطر عدم ایمان به آئین زرتشت زندانى  و اعدامش کنند، گریخته و سفرهای بسیار کرده و با آیین‌های گوناگون آشنا شد. در تاریخ گزیده حمداله مستوفی آمده ‌است که در حوالی حجاز توسط قبیله بنی کلب به بردگی گرفته شد و برده یک یهودى  گشت تا اینکه پیامبر اسلام(ص) او را به مبلغ چهل نهال خرما و چهل درهم،  خرید و آزادش ساخت. پس از اسلام آوردن، پیامبر گرامى اسلام(ص) سلمان نامیدش و کنیه او را نیز «ابوعبدالله» و «سلمان الخیر» قرار دادند. پیامبر گرامى اسلام(ص) سلمان را پس از چندی  از مشاوران خود قرار داد. و حدیث مشهور«سَلمانُ مِنّا اَهْلَ البَیتِ » را در باره او  بیان داشتند  که عارف و عالم معروف اهل تسنن ، محى‏الدین ابن‏عربى، در شرح این سخن پیامبر اکرم(ص) مى‏گوید: پیوند سلمان به اهل بیت (علیهم السلام) در این عبارت، بیانگر گواهى رسول خدا(ص) به مقام عالى، طهارت و سلامت نفس سلمان است.همچنین پیامبر اسلام(ص) فرموده است: «اگر دین در ثریا بود، سلمان به آن دسترسى پیدا مى‏کرد.»

در سال یکم هجری، زمانی که پیامبر اسلام (ص) میان هر دو نفر از مسلمانان مهاجر و انصار پیمان برادری برقرار کردند، میان سلمان و ابو دردا  نیز عقد اخوت بست و در این ماجرا به سلمان فرمودند: «یا سلمان أنت من أهل البیت و قد آتاک الله العلم الاوّل و الاخر و الکتاب الاوّل و الکتاب الاخر: ای سلمان، تو از اهل بیت ما هستی و خدای سبحان به تو دانش نخستین و واپسین را عنایت کرده‌است و کتاب اوّل  و کتاب آخر (قرآن) را به تو آموخته ‌است.» شیخ مفید از جعفر بن مؤدّب روایت می‌کند که سلمان، عمار، ابوذر و مقداد، "ارکان اربعه" هستند. و ابونعیم، سلمان را با این ویژگی‌ها می‌ستاید: «پیشگام ترین فارسیان به اسلام، مِهتر دلیران، تلاش گری که آرام نگرفت و دریایی که فرو ننشست، دانشمندی فرزانه و عابدی آگاه.» در جنگ احزاب، پیشنهاد حفر خندق را به پیامبر داد که مورد تأیید و موافقت آن حضرت و اصحاب قرار گرفت و موجب پیروزی مسلمانان شد. همچنین سلمان در جنگ طائف، روش به‌کارگیری منجنیق را به مسلمانان یاد داد.

ابن شهرآشوب در«مناقب‏» مى‏نویسد: خلیفه دوم سلمان را به عنوان حاکم مدائن منصوب کرد وظایف والى در آن دوره‏ محدود به کارهاى ادارى و سیاسى نمى‏شد بلکه باید به غیر از این دوکار به مسائل دینى مانند فتوى‏دادن و آموزش احکام نیز بپردازد. سلمان، حدود بیست سال والی مدائن، از شهرهای سرسبز و افسانه‌ای ساسانیان در ایران بود. ایرانیان تازه مسلمان که در جریان فتح مدائن به اسلام گرویده بودند، زبان عربی نمی دانستند. از این رو یاد گرفتن حمد و سوره ی نماز برای آنها مشکل بود. در این باره از سلمان استمداد نمودند و از او خواستند تا ترجمه ی سوره ی حمد را به فارسی بنویسد، سلمان ترجمه ی فارسی سوره ی حمد را برایشان نوشت. آنها در مدتی که هنوز سوره ی حمد را به زبان عربی یاد نگرفته بودند، ترجمه ی فارسی آن را در نماز می خواندند.

بعد از رحلت حضرت رسول (ص)و جریان سقیفه سلمان جانب حضرت علی (ع) را گرفت ولی همچنان خلفا به او توجه داشته و از قابلیت ها و توانمندیهای او استفاده می کردند از جمله و فرماندهی برخی از کشور گشائیها را بر عهده او گذاشته  و خلیفه سوم توسعه مسجد پیغمبر در مدینه را به سلمان فارسی واگذار کرد .

بعد از قتل عمربن الخطاب که گفته شده است به دست یکی از ایرانیانی که با سلمان مراوده داشته است (ابولولو) ،  نگاه به سلمان در بین اهل تسنن نسبتاً منفی گشته و از خدمات و قابلیتهای او کمتر سخن به میان آورده و در منابع کمتر منعکس شده است. بعد از فوت عمربن الخطاب، طلحه که در مدینه بود نزد عایشه رفت و به او گفت ای ام المومنین آیا غیرت تو قبول می­کند که یک مجوس خلیفه ما را بقتل برساند و ما دست روی دست بگذاریم و انتقام خون خلیفه را از مجوسان نگیریم؟ عایشه گفت آیا تو می­گوئی که باید مجوسان را بقتل رسانید؟ طلحه گفت بلی ای ام المومنین، من      می­گویم که تمام مجوسان را که در مدینه هستند باید معدوم کرد زیرا در قتل خلیفه شرکت داشتند.

سلمان سرانجام، پس از عمرى طولانى و بابرکت، در اواخر خلافت عثمان در سال34 یا به نقلی  35ه .ق وفات یافت.و در مدائن کنار طاق کسری، در حاشیه شهر بغداد عراق، مدفون شد. در مورد سن او در هنگام مرگ، نقل یقینی وجود ندارد. پس از مرگ برخی برای او مقامی بسیار بلند قائل شدند، بطوریکه فرقه معروف به سلمانیه یا نصریه او را در یک نوع تـثـلیث شبه مسیحی در ردیف حضرت محمد(ص)و علی(ع) جای دادند و مدعی شدند که خدا در جلوه این سه نفر مجسم شده است و حدیث هائی ساخته شد که بموجب آنها سلمان عیسی مسیح را به چشم دیده و عمری 350 و 400 ساله داشته است. در دوره بعثی‌های عراق،  نام‌ سلمان فارسی را به سلمان پاک تغییر دادند، صدام این لقب را به او داد یعنی اینکه او با اسلام آوردن و عرب شدن از آلودگی مجوسی و فارسی پاک شده‌است و چون عراقیها حرف "پ" ندارند او را "سلمان باک" می‌گویند و آرامگاه او بنام حی سلمان باک معروف است .

در مورد سلمان فارسی محققین بسیاری تلاش کرده اند که اطلاعات در مورد سلمان را گردآوری تحلیل و ارائه نمایند از جمله کورت فریشلر در کتاب "عایشه بعد از پیغمبر" که ذبیح الله منصوری آن را به فارسی برگردانده است. همچنین گفته شده است که در قلمرو پژوهشگران غیر مسلمان، اطلاعات تفصیلی درباره سلمان را می توان در اثر "سلمان پاک" Luis Massignon و در رساله ای با عنوان:Salman-e pak and the spiritual beginning of Iranian Islam  نشریه K.R. Kama Institute  چــــاپ بمبئی و نیـز انتشارات Society Des Etudes Iraniennes  چاپ سالهای دهه 1930 در پاریس یافت. علاوه بر این در کتابهای زیرین که به فارسی نشر یافته اند اطلاعات بسیاری در باره سلمان عرضه شده است.

 

1- سلمان فارسی- عاملی، سید جعفر مرتضی- ترجمه؛ سید محمد حسینی- قم- جامعه مدرسین- 1370

2- سلمان فارسی، استاندار مدائن- صادقی اردستانی، ‌احمد- قم- دفتر تبلیغات-1376

3- سیمای سلمان فارسی- ماهرویی، محمدرضا- قم- معارف- 1382

4- آشنایی با اسوه‌ها: سلمان فارسی-  محدثی، جواد- قم،- دفتر تبلیغات اسلامی-

5- بررسی سیر زندگی و حکمت و حکومت سلمان فارسی- مهاجرانی، ‌سید عطاءالله- تهران- اطلاعات-

6- سلمان فارسی- سبیتی، عبدالله- ترجمه؛اسماعیل عبادی- اصفهان- محبان- 1385

7- پژوهشی در زندگانی سلمان فارسی- جعفری، ‌حسین، مهاجر حقیقت- ‌قم- مرکز پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما- 1385

8- سلمان فارسی در ترازوی ادب و تحقیق- مجیب مصری، ‌حسین- ترجمه؛حسین یوسفی آملی- تهران- دفتر نشر فرهنگ اسلامی- 1373

9- اسوه‌های ایثار: نگاهی به زندگانی سلمان فارسی- قدیانی، عباس،- تهران- فردابه- 1381

10- سلمان فارسی- زرگری نژاد، غلامحسین- تهران- همراه- 1375

11- نفس الرحمن فی فضائل سلمان- حسین بن محمدتقی نوری- ترجمه؛جواد قیومی- تهران- آفاق- 1411 هـ .ق.

12- حلیه الاولیاء- احمد بن عبدالله ابونعیم- بیروت- دارالکتاب العربی- 1407 هـ .ق