بسم الله الرحمن الرحیم

کولاب و میر سید علی همدانی

استاد ارجمندم جناب آقای پرفسور شمال­او رئیس محترم پژوهشگاه فلسفه آکادمی علوم تاجیکستان در اولین سفرم به تاجیکستان ( اردیبهشت ماه سال 89)، پیشنهاد سفر به شهر کولاب و زیارت آرامگاه میر سیدعلی همدانی را ارائه فرمودند که متاسفانه ممکن نشد. در سفر دوم (شهریورماه سال 89) ایشان پیشنهاد خود را به دعوت تبدیل کرده و در نهایت توفیق همراهی با ایشان در این سفر نصیبم شد.سفری با دنیایی خاطره از به موقع نرسیدنم سر قرار و انتظار این استاد فرهیخته و ... تا نکات آموختنی بسیاری که از ایشان در این سفر فراگرفتم.

در این نوشتار، مختصری در باب شهرکولاب و میر سید علی همدانی نوشته تا انشالله در فرصتی مناسب تر و دسترسی به اطلاعات کاملتر این سفرنامه را کامل نمایم.


کولاب از قدیمی‌ترین شهرهای جمهوری تاجیکستان با بیش از  ۲۷۰۰ سال تاریخ است. کولاب به معنای آبگیر یا جای گودی است که آب درآن جمع می شود ( تالاب) .نام قدیم آن ختل بوده است و در سال1313 شهر شده است و هرچند سالها مرکز استان بوده اما امروزه یکی از شهرهای استان ختلان(Khatlan)است. کولاب چهارمین شهر بزرگ تاجیکستان با حدود 150 هزار نفر جمعیت است و ارتفاع آن از سطح دریا 665 متر می باشد.کولاب در جنوب و در 230 کیلومتری پایتخت تاجیکستان "دوشنبه" قرار داشته و هم مرز با افغانستان است. کولاب زادگاه امام‌علی رحمان، رئیس جمهوری کنونی تاجیکستان هم هست.

امکان رفتن از دوشنبه به کولاب با پرداخت بین 25 تا 30 سامان کرایه برای هر نفر فراهم است و برای این مسیر باید حدود 5 ساعت زمان را در نظر گرفت . گویا جاده ای در دست احداث است که دوشنبه را مستقیماً به کولاب وصل کرده و طول مسیر را بیش از 50 کیلومتر کم می نماید. مسیر کوهستانی است و از آبادیهایی متعددی که تاجیکان به آنها قشلاق می گویند عبور می کنیم  آبادیهایی که هنوز بعضی از بناهایی آنها با خشت خام ساخته می شود. بعد از عبور از شهر کورقان تپه در حدود 80 کیلومتری دوشنبه که اکنون مرکز استان ختلان است با انبوه درختان پسته جنگلی مواجه هستیم . از جمله نکات دیگر در مسیر راه که توجه را به خود جلب می کرد و به نوعی یکی از اشتراکات رفتاری مردم ایران و تاجیکستان می تواند باشد اطلاع دادن حضور پلیس در جاده با چراغ زدن و حرکت دورانی دست توسط رانندگانی است که از مقابل می آیند  .

پس از رسیدن به کولاب بلافاصله به زیارت میرسید علی همدانی می رویم .

میر سید علی همدانی که در تاجیکستان به عنوان "حضرت امیرجان " نیز معروف است درسال 714یا به نقلی 713 ه . ق در همدان دیده به جهان گشوده است، پدرش امیر شهاب‌الدین از بزرگان آن دیار بود و به امور دیوانی و حکومتی اشتغال داشت. نسب سید علی از ناحیه پدر با هفده واسطه به حضرت علی (ع) و از ناحیه مادر با هفده واسطه به رسول اکرم (ص) می‌رسد.

میر سید علی همدانی از دوازده سالگی به تعلیم مقدمات معارف اسلامی روی آورد و بر اثر استعداد ذاتی و اساتید صاحب نفس، به درجات عالیه‌ای از علم و کمالات نفسانی دست یافت به طوری که او خود در این باره نوشته است: بسیاری از اولیا را در یک مجلس، در خردسالی درک کرده‌ام، در این مجمع بزرگان، پدرم "امیرشهاب‌الدین" دست مرا گرفت و از هر یک از عالمان حاضر در جلسه خواهش کرد برایم حدیثی نقل کنند تا به عنوان تبرک به آن احادیث گوش کنم. اول شیخ علاالدین سمنانی برایم حدیث خواند و آخرین نفر خواجه قطب‌الدین یحیی نیشابوری بود.

میر سید علی همدانی از سال 733 هجرت خود به بلاد اسلامی را با هدف آشنایی با ملل ، تهذیب نفس و کسب تجربه آغاز کرد.او بارها به مناطق فارس ، آذربایجان ، خراسان ، شامات ، شبه قاره هند و کشمیر مسافرت کرد و به فعالیت‌های گوناگون دینی و فرهنگی پرداخت به ‌طوری که رواج و گسترش دین مبین اسلام و زبان ادب فارسی در میان مردم کشمیر مرهون سعی و تلاش آن بزرگ مرد همدانی است. او همچنین برداشتهای خود در زمینه های اجتماعی ، سیاسی ، عرفانی ، فرهنگی و ... را به تحریر در آورد که تعداد آنها بالغ بر 150 اثر ذکر شده است. به نوشته استاد شهید مطهری یکی از کسانی که در کشمیر به اسلام خدمت کرده است، میر سید علی همدانى است که هزاران شاگرد در کشمیر تربیت کرده است که هر کدام برای خود استاد شدند، واز همین روی میر سید علی همدانى هنوز در کشمیرشناخته شده و محترم است و از او با لقب "شاه همدان" یاد می کنند. "خانقاه مولا" یا زیارتگاه "شاه همدان" در کشمیر از دیدنی های عمده است .

میر سید علی همدانی در 73 سالگی به قصد سفر حج از کشمیر حرکت کرد ولی بر اثر بیماری در راه سفر جان به جان آفرین تقدیم کرد. به نوشته منابع تاریخی در شب رحلت تا بامداد، ذکر یا اللّه و یا حبیب بر زبانش جاری بود و در حالی ‌که عبارت مبارک و شریف بسم‌اللّه الرحمن الرحیم را زمزمه می‌کرد، ندای حق را لبیک گفت. پیکر پاک میر سید علی همدانی را مریدان و ارادتمندان ایشان پس از غسل و کفن، تشییع و حمل کردند و در مدرسه‌ای که خود در کولاب بنا کرده بود به خاک سپردند. درآرامگاه میرسید علی همدانی ده نفر از افراد خاندانش نیز آرمیده اند.

ابیات زیر از اشعار میر سید علی همدانی روی اسکناس ده سامانی این کشور آمده است:

هر که ما را یاد کرد ایزد مر او را یار باد

هر که ما را خوار کرد از عمر برخوردار باد

هر که اند راه ما خاری فکند از دشمنی

هر گلی از باغ وصلش بشکفد بی خار باد

در دو عالم نیست ما را با کسی گرد و غبار

هر که ما را رنجه دارد، راحتش بسیار باد

آرامگاه میرسیدعلی همدانی در خیابان اصلی کولاب و در باغ مصفایی قراردارد . در این مجموعه علاوه بر آثارخانه ای  بزرگ دو مجموعه دیگر هم قرار دارد که بیانگر کاوش باستان شناسان و سابقه تاریخی کولاب است.

 در کولاب و اطراف آن علاوه بر آرامگاه میر سید علی همدانی چند زیارتگاه دیگر هم وجود دارد که مشهورترین  آنها مقبره ای است منسوب به امام عسکری(ع) که متاسفانه به علت ضییق وقت و تغییری که در برنامه های پرفسور شمال او پیش آمد امکان دیدارشان میسر نشد.

از جمله مراکز دیدنی دیگر در کولاب مجموعه نمایشی وسیع و معظم آن است که چیزی از یک استادیوم فوتبال کم ندارد. و پیکره عظیم سامانی در بالا ی این مجموعه . در بازدید از این مرکز با نگهبان آن که مرد میانسلی بود آشنا شدیم که با تسلط خود به ادبیات و شعر فارسی شرمنده ام ساخت .انشاالله تعالی در مورد او و سخنانش به صورت مجزا خواهم نوشت.

بازدید از پارک غلبه و پیکره های عظیم آن که مشرف به شهر کولاب است از دیگر

برنامه های این سفر بود

 و در هنگامه برگشت هم بازدیدی مفصل از قلعه هلبوک داشتیم قلعه ای که به زیبایی بازسازی شده و نمایی بیرونی آن به خوبی عظمت حکومت ختلانیان را یادور می شد.

 در مورد این قلعه هنوز اطلاعات زیادی بدست نیاورده ام که در صورت دسترسی اضافه خواهم کرد . اما از این نکته نمی توانم عبور کنم که  متاسفانه از بالغ ده نفربومی که در مورد هلبوک پرسیدم چیزی از آن نمی دانستند و بعضی از آنها حتی به دیدن آن هم نرفته بودند.

اما چند نکته پایانی :

1- در منوی غذاخوری در کولاب با واژه لوله کباب مواجه شدم بعد از سفارش معلوم شد که همان کباب کوبیده خودمان است منتها به جای اینکه تخت شود لوله ای شکل عرضه می شود.

2-  در کولاب هم همچون دوشنبه هندوانه و خربزه را به صورت دانه ای عرضه می کنند نه کیلویی

3-  در کولاب هم همچون دوشنبه بیشترین فراوانی در بین خودروهای سواری با برند اپل است .

4- در کولاب به خاطر وجود مرقد میرسید علی همدانی و دیگر جاذبه ها گردشگر زیاد است و به همین علت هتل و میهمانخانه هم وجود دارد . هتل اصلی و بزرگ آن ختلان نام دارد که برای هرشب اقامت از تاجیکان 10 دلار و غیر تاجیکان 20 دلار طلب می کند.

5- به خاطر در دست ساخت بودن سد و نیروگاه سنگ توده یک و دو توسط ایران در نزدیکی کولاب  مردم این منطقه به ایرانی ها ابراز ارادت ویژه می نمایند.

6- مشکل قطعی آب در کولاب حداقل در 24 ساعتی که ما در کولاب بسر می بردیم بیشتر از دوشنبه بوده و هر سه چهار ساعت یکبار آب قطع می شد.

بازار کولاب هم که در مقابل هتل ختلان بود دیدنی است و جذاب با انواع و اقسام کالاهای چینی