بسم الله الرحمن الرحیم

خواجه مشهد

پس از گذر از شهر ناصرخسرو (قبادیان) اگر حرکت را به سمت جنوب و سرحد ازبکستان ادامه دهیم به شهر توز (یکصدو هشتاد کیلومتری دوشنبه )وارد می شویم. در هشت کیلومتری شهر توز تاجیکستان، در روستای “صیاد” می توان یکی از میراث تمدن و معماری اسلامی را بازدید و موفق به زیارت قبور گروهی از علما و عرفا شد.

این بنا که ساخت اولیه آن را متعلق به بیش از هزارو دویست سال پیش می دانند مدرسه ای بوده است  که طی قرون 9 تا 13 میلادی  بسیار فعال بود ه و با حمله مغولان تخریب شده است. برخی از بزرگ‌مردان عرفان و اندیشه اسلامی از جمله "ناصر خسرو"در این مدرسه تحصیل کرده‌اند.

ساختمان این مدرسه مشتمل بر دو گنبد است که توسط یک پیش‌ایوان به هم مرتبط شده اند. علاوه بر این، دو گنبد آجری زیبا، این بنا دارای چند حجره‌، نیایشگاه، چله‌خانه و تالارهای جداگانه‌ است.

سازندگان این بنا برای روشن ساختن محوطه زیر دوگنبد و همچنین تبادل هوا و آگاه شدن از اوقات شرعی و رصد ستاره‌ها روزنه ای در مرکز گنبدها ایجاد کرده اند که زیبایی خاصی به این گنبدها بخشیده است.

خواجه مشهد نزد اهالی تاجیکستان اعم از تاجیک و ازبک از احترام و تقدس خاصی برخوردار است به گونه ای که حتی در دوران شوروی نیز به‌رغم ممنوع بودن حضور در اماکن مذهبی و زیارتی، این محل یکی از زیارتگاه‌های اصلی تاجیکستان  بوده است.

مخلصین  معتقدند که “خواجه مشهد”  برای تبلیغ و ترویج اسلام به این منطقه آمده و در روستای صیاد چشم از جهان فرو بسته و در زیر گنبد این مدرسه آرمیده است و  در سال‌های بعد هم ، ۵۴ تن از شاگردانش نیز در کنار مرقد وی به خاک سپرده شده اند.

در دوران شوروی سابق این میراث کهن اسلامی مورد توجه قرار گرفته وتعدادی از باستان‌شناسان نامی شوروی اقدام به انجام عملیات باستانشناسی در این محل کرده اند. آنچنان که برخی از موسفیدان منطقه می گویند و در برخی از منابع مکتوب نیز اشاره شده است ، قبل از شروع مطالعات باستانشناسی در سال 1962 دور تا دور هر 2 گنبد آیه‌هایی از قرآن مجید حک شده بودند که با آغاز این تحقیقات آجرهای حاوی این آیه ها کنده شده و از منطقه خارج شده اند. علاوه بر این از این منطقه کتاب‌ها و نسخ خطی فراوانی کشف شده است که در حال حاضر تنها تعداد معدودی از آنها در مراکز فرهنگی ملی تاجیکستان از جمله موزه "تاریخ شناسی" احمد دانش و موزه "کمال الدین بهزاد" در شهر دوشنبه و همچنین موزه "مدرسه خواجه مشهد" وجود دارد و بخش اعظم آنها به خارج از کشور از جمله روسیه منتقل شده‌اند.

در سال 2001 میلادی به مناسبت بزرگداشت هزارمین سالروز "ناصر خسرو" که یکی از دانش‌آموختگان این مدرسه بوده است، با عنایت سفارت جمهوری اسلامی ایران، بخش غربی مدرسه، ترمیم می شود  ولی درنهایت سفارت آمریکا وارد عمل شده و طی سال‌های 2003 تا2010 ترمیم و بازسازی بخش اصلی مدرسه خواجه مشهد را به سرانجام رسانده است.

فضای این مجموعه 1،5 هکتار است که در حال حاضر تنها حدود نیمی از آن بازسازی شده و کتابخانه و اتاق‌های متعلق به مدرسان و طلاب همچنان نیازمند ترمیم هستند.